پیرامون نوروز
پیرامون نوروز
یادداشت مدیر مسئول
« ز کوی یار میآید نسیم باد نوروزی
از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی»
حافظ
« نوروز» یا «جشن بهار»، در شمار باستانی ترین جشنها و شاید کهنترین جشن زندهی جامعهی بشری است.
اگرچه ماهیت آریایی و ایرانی جشن « نوروز» آشکار است و نیازی به واگویی داستانهای اساطیری و ارائهی شواهد تاریخی و یا کالبد شکافی دو واژهی نام « نوروز»، یعنی « نو» و «روز» نیست، لیکن قوام و دوام و رسمیت این جشن کهن، در میان اقوام آریایی، به معنای انحصار خاستگاه و پیشینهی این جشن در میان اقوام آریایی نمیباشد.
شواهدی از دیرینگی رواج جشن نوروز در میان اقوام غیر آریایی و سرزمینهای غیر ایرانی، وجود دارد.
نوروز هیچ گاه تظاهری نژادی و قومی نداشته است. و همین ویژگی نوروز، در شمار رازهای حیات و نشاط این جشن باستانی است، از پیش از تاریخ تا کنون.
هم آغوشی نوروز با طبیعت، به این جشن، ماهیتی طبیعی داده و آن را برای مردمان گوناگون، آشنا و گوارا نموده است؛ نوروز ساده ، صمیمی و طبیعی است؛ همچون بهار.
« آدمی نیست که عاشق نشود وقت بهار
هر گیاهی که به نوروز نجنبد حطبست »
سعدی
از دیگر ویژگیهای منحصر به فرد مراسم نوروزی، این است که به ندرت جشن و مراسمی با ماهیتی غیر دینی، چنین فرا ملیتی میگردد. اعیاد دینی فراملیتی، چنانچه نزد غیر باورمندان به دین خاستگاه آن عید، جشن گرفته شوند، از ماهیت خود منسلخ گردیده و فقط بهانهای میگردد برای شادمانی. مانند جشن کریسمس ( عید نوئل).
پیوستگی نوروز با بهار و تجدید حیات طبیعت، به این جشن قابلیت جهانی شدن داده است. میتوان گفت ادواری که در پیوستگی جشن نوروز و بهار، گسست حاصل شده، مقبولیت و قابلیت مراسم جشن نوروزی، صدمه دیده است. از همین رو بوده که هر از گاهی، تلاشهایی برای ترمیم این گسست، انجام میگرفته است.
اشتراک افراد، اقوام و ملتها، در شادیها و اندوههای عمیق و دیرین، در شمار ذخیرههای ارزشمند معنوی است که با مدیریت درست، ظریف و دقیق، از تاثیرگذارترین عوامل همدلی و همگرایی میگردد. نوروز در شمار جذاب ترین این ذخایر فاخر است و میتواند عاملی مؤثر در تقویت و تعمیق همگرایی مردمان سرزمینهای حوزهی تمدنی نوروز، و همچنین مردم نوروزباور دیگر سرزمینها گردد.
آیینهای نوروزی در هر شهر و روستای کشورهایی که نوروز را گرامی میدارند، علاوه بر ویژگیهای محلی، دارای نمادهایی مشترکاند. اصلیترین و اصیلترین نماد مشترک آیینهای نوروزی، همانا نکوداشت تجدید حیات طبیعت و بزرگداشت آفرینندهی آن، در فضای بهجت زای بهار است.
همین نماد است که ظرفیت نوروز را برای همدلیها و همگراییها غنیمی سازد.
جالب است و مهم، که بزرگترین و تاثیرگذارترین عناصر قومی غیر ایرانی در سرزمینهای نوروزی، یعنی عربان و ترکان، در دوام و قوام نوروز نقشی جدی داشتهاند.
تعلق خاطر بیشتر خلیفه - سلطانها، بالخصوص عباسیان، به احیای مراسم جشن نوروزی و بسیاری از دیگر آداب و تشریفات ایران پیش از اسلام تا بدانجا بود که «دوله عجميه خراسانيه» (دانشمند بلند نام عرب در سده سوم هجري؛ جاحظ (متوفي 255 هجري) در" البيان و التبيين") و « ساسانياني بودند كه خون تازي داشتند » (جيمز دارمستتر- مورخ و مستشرق يهودي فرانسوي، به نقل از عبدالحسين زرين كوب، دو قرن سكوت، ص 122) و « ساسانيان تازي نژاد » (عبدالحسين زرين كوب، همان جا) ، خوانده شدهاند.
بحتري (ابوعباده، وليدبن عبيد طائي ، متوفي 284 هجري)، شاعر عرب، كه به ايران باستان علاقمند بود، اهتمام متوکل ؛ خليفهی عباسي، به مراسم نوروزی را چنين ستوده است:
« إنﱠ یومَ النیروزِ قد عادَ للعهد
الذی کانَ سُنةَ أردشیر
أنتَ حوﱠلته إلی الحالةِ الأولی
وقد کانَ حائراً یستدیر ... » .
[« إنّ يوم النّيروز قد عاد لل
عهد الذى كان سنّه أردشير
أنت حوّلته إلى الحالة الأو
لى و قد كان حائرا يستدير...].
ترجمه:
به درستی که روز نوروز به دورانی بازگشت
که اردشیر مرسوم ساخته بود
تو آن را به صورت نخستین درآوردی
پس از آنکه سرگشته بود و آواره ... .
قوام نوروز و تثبیت آن با آغازین روز بهار، هم چنان که به ظاهر در دیرینترین عهد مرسوم بوده است - هنگام تدوین بخش کهن اوستا - ، به همت حکیم عمر خیام نیشاپوری و تمشیت خواجه نظامالملک طوسی، تحت حمایت سلطان ترک؛ جلالالدین ملکشاه سلجوقی (465-485) چهره بست . تقویم جلالی پدید آمد و نوروز را در روز اول بهار که موقع نجومی تحویل آفتاب به برج حمل است، قرار داده و ثابت نگاه داشت.
نوروز برآمده از اساطیر است، پیش از رواج و رسمیت یافتن دین زرتشت نزد اقوام آریایی و ایرانیان، بزرگ داشته میشد. با فراگیر شدن دین زرتشت ، رنگی از این دین به خود گرفت. پس از ظهور دین مبین اسلام و رواج آن در سرزمین های ایرانی، نشانه های زرتشتی نوروز رنگ باخت و آرایههایی از اسلام بر آن نشست.
نوروز چون دیگر آداب و رسوم مردم نو مسلمان که با باورها و آموزههای اسلامی منافات نداشت، مقبولیتی اسلامی یافت.
شهرت دارد که نعمان بن مرزبان؛ نیای جناب ابوحنیفه، همراه با فرزندش ثابت، در جشن نوروز ، خدمت امام علی بن ابی طالب (ع) پالوده تقدیم نمود و آن حضرت، ثابت و زاد و رود وی را دعا کردند. و نیز آورده شده که پس از میل از این طعام ایرانی فرمودند: «اصْنَعُوا لَنَا كُلَّ يَوْمٍ نَيْرُوزاً » ؛ هر روز را براي ما نوروز گردانيد.
امروزه، نوروز مراسمی جهانی شمرده میگردد که در بسیاری از کشورهای جهان جشن گرفته می شود. در پارهای از کشورها، به مناسبت نوروز، از یک تا چند روز، تعطیل رسمی است. جهانگیری نوروز، با ثبت آن به عنوان« ميراث غيرملموس جهاني »، در مجمع عمومي سازمان ملل، در سال 2010 میلادی، جنبهی رسمیت بینالمللی نیز یافته است.
از مهم ترین سرزمین هایی که خاستگاه نوروز شمرده میگردند؛ یعنی سه کشور فارسی زبان: ایران ، افغانستان و تاجیکستان، در دو کشور نخست، نوروز به صورت رسمی، آغاز سال نو است.
آیین تحویل سال نوی هجری خورشیدی، بخش آغارین و ارجمندترین بخش از مراسم معمول جشن نوروزی است. برگزاری مراسم تحویل سال نوی هجری خورشیدی، در کنار خوان آکنده از رمز و راز نوروزی که زیباترین نعمتهای معنوی و مادی خداوند متعال را در خود جای داده است، خوانی گسترده در محضر قران کریم و آب و آینه و سبزه و خوراکیها و شیرینیها و شهد و شربتها ، جشن نوروزی را جذابیتی روحانی میبخشد و سال نوی نوروزی را آغازی معنوی.
تغییر ساعت تحویل سال، در نخست شبانه روز فروردین ماه هر سال، به مراسم تحویل سال نوروزی ، اهمیتی خاص میدهد.
حضرت آیت آلله خامنهای؛ رهبر معظم جمهوری اسلامی ایران، این جذابیت و معنویت را به صورتی دقیق و زیبا چنین تبیین مینمایند:
« به نظر من آنچه که ملت ایران در باب عید نوروز انجام داده است، یکی از زیباترین و شایستهترین کارهایی است که میشود با یک مراسم تاریخی و سنتی انجام داد. اولِ سال شمسی ما ایرانیها، - یعنی اول بهار - عید نوروز است. اولا ملت ایران افتخار دارد که سال شمسی او هم سال هجری است؛ یعنی همچنانکه سال قمری ما ... از مبدا هجرت خاتم الانبیاء علیه و علی آله الصّلاه والسّلام است، سال شمسی ما هم از مبدأ هجرت است. ... اولِ بهار را اولِ سال خودمان قرار دادهایم که این هم یک ذوق و سلیقهی ایرانی است. اولِ بهار، اولِ رویش طبیعت، اولِ بیداری باغ و راغ و بوستان و اولِ بالندگی همهی موجودات زنده است. این بهتر از زمستان است که وقت مردن و انجماد طبیعت و گیاه و نباتات است».
تبدیل تقویم های بیگانه، با تقویم های برخاسته از فرهنگ و تمدن اسلامی و احیای مراسم تحویل سال نوروزی در دیگر سرزمین های نوروزی، بر رونق و رسمیت جشن نوروزی خواهد افزود. امید داریم این موضوع، به صورتی جدی، از سوی اهل فرهنگ و دولت مردان سرزمین های نوروزی، مورد مطالعه و بررسی و ارزیابی قرار گیرد.
در این راستا، نقل قولی جالب، از ریاست محترم جمهوری تاجیکستان؛ جناب آقای امام علی رحمان، میتواند انگیزهای امید بخش و الهام آور برای مطالعه و بررسی و ارزیابی این مدعا تلقی گردد:
« نوروز نخستین روز فروردین، ماه اول سال شماری شمسی و از این سبب سر سال و پیشانی سال بوده، از قعر هزارسالهها با آیین و سنتهای نیکو و پسندیده، همچون یادگار جاودانهی نياکان آریاییمان تا روزگار ما رسیده است. زیرا آغاز احیاء طبیعت، ایام اعتدال بهاری، روز فرارسی سال نو و آغاز کارهای کشاورزی میباشد؛ همچنین مسائل معرفتي و فلسفی، جهانشناسي، ارزشهای والای اخلاقی، پاکی و پارسایی، نیکی و نیکوکاری و عدل و راستی را نیز در بر میگیرد».
هنگام ساعت تحویل سال، بر گرد خوان نوروزی که در ایران زمین « سفرهی هفت سین » خوانده می شود، دعایی مشهور به « دعای تحویل سال » زمزمه میگردد که حسن ختام این نوشتارش مینهیم:
« یا مقلب القلوب و الابصار ، یا مدبر اللیل و النهار ، یا محول الحول والاحوال ، حول حالنا الی احسن الحال »
اى دگرگون کننده دلها و دیدهها، اى تدبیرکنندهی شبها و روزها ، اى متحول کنندهی سالها و حالتها ، حال ما را به نیکوترین حالات تبدیل نما.
« همه ساله بخت تو پیروز باد
همه روزگار تو نوروز باد»
فردوسی
تاجیکستان که در شمار اصیلترین سرزمینهای نوروزیاست، میزبان جشن جهانی نوروز سال 1391 یا سال جاری میلادی (2012) است. به همین مناسبت، این فصلنامهی رودکی، ویژهی نوروز شد. پیشاپیش جشن نوروزی یا «جشن بهار» و فرارسیدن سال نوی هجری شمسی را خدمت تمامی اهالی نوروز؛ به ویژه میزبانان و میهمانان جشن جهانی نوروز، تبریک گفته و از خداوند متعال، سالی سرشار از خوبیها برای همهی مردم جهان خواستاریم.
دبیر علمی این شمارهی فصلنامهی رودکی، محقق ارجمند تاجیک؛ جناب آقای دکتر پیوند گلمرادزاده، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان است. سپاس خود را تقدیم ایشان و استادان گرانقدر و پژوهشگران ارجمند، از سه کشور هم نهاد، هم زبان، هم فرهنگ و همکیش مینویسرشت نوروزی؛ ایران، تاجیکستان و افغانستان و همچنین همکاران گرامی نمایندگی فرهنگی، که فصلنامهی رودکی نوروزی را آفریدند، تقدیم میدارم.
باشد که مقبول افتد.
و الحمدلله اوّلاً و آخراً
دکتر محمد حسین امیر اردوش
رایزن فرهنگی
سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان
وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ