لگدکوب خیال

 

 

سلطان عبدالحمید دوم ؛ نگاهی دیگر

 

با رویکرد به جنبش اتحاد اسلام

 

(۴)

 

 

 

 

 

 پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان (ایربا) : سلطان عبدالحميد دوم؛ نگاهي ديگر با رویکرد جنبش اتحاد اسلام (۴)

دو شنبه، ۲۷خرداد ۱۳۹۲ - ۲۳:۱۸کد خبر:۱۲۷۹۴

محمد حسين امير اردوش

http://www.iranbalkan.net/view-12749.html

 

 

جمع‌بندی

 

جنبش "اتحاد اسلام" یا "وحدت اسلامی" که نزدیک ترین اصطلاح معادل امروزین آن " اسلام گرایی " است ، مولود و متأثر از شرایط بى سابقه ى عصر خود بود. این جنبش بیش از آنکه ماهیتى صرفاً مذهبى (کلامى و فقهى) داشته باشد، برخوردار از جوهره اى سیاسى - فرهنگى است.

 

در واقع جنبش وحدت اسلامى در این دوران را بیش از هر چیز مى توان واکنش طبیعى مسلمانان در رویارویى با هیمنه ى استعمارى غرب ارزیابى نمود.

 

از آنجایى که مقاومت در برابر هیمنه‌ى استعمارى غرب، بیش از هر چیز مستلزم بیدارى و وحدت مسلمانان و انجام اصلاحات در جوامع اسلامى بود، نداى اتحاد اسلامى، در جهان اسلام آن روزگار، مخاطبان خود را مى یابد.

 

ظهور، قوام، بالندگى و تأثیرگذارى جنبش وحدت اسلامى یا "اتحاد اسلام"  در این عصر و حتى فرجام آن، در پیوندى عمیق با امپراطورى عثمانى بود و بویژه سلطان عبدالحمید دوم؛ خلیفه‌ی عثمانی می‌باشد.

 

علل این پیوند را مى توان در ماهیت وجودى این امپراتورى که بر غازی‌گرى اسلامى بنیان نهاده شده بود و جایگاه آن به عنوان مقتدرترین و پهناورترین واحد سیاسى جهان اسلام جست که هنوز چیزى از عظمت و شکوه گذشته ى این جهان،  در آن باقى مانده بود، مى توان گفت که جنبش وحدت اسلامى در این عصر با محوریت خلافت عثمانى شناخته مى شد، اگرچه از نظر دور نمى بایست داشت که جایگاه نهاد خلافت در ادبیات اتحاد اسلام ازراهبردى (استراتژی)محورى‌ ؛  در دوران عبدالحمید دوم، تا راهکارى (تاکتیکى) محورى ، در دوران حاکمیت براندازان عبدالحمید دوم؛ یعنی ترکان جوان، در نوسان بود.

 

از آنجایى که امپراطورى عثمانى در صف مقدم رویارویى با جهان غرب قرار داشت و سلاطین عثمانى در این دوران بیش از هرگاه دیگر بر دعوى خلافت اسلامى که در آن هنگام عاملى براى جلب و جذب مسلمان به شمار مى آمد، تأکید می‌ورزیدند ، طبیعى است که خاستگاه و کانون بیشتر تکاپوهاى جنبش وحدت اسلامى امپراطورى عثمانى و در ارتباط با آن باشد. ماهیت غازیگرى امپراطورى عثمانى و خاطره هاى تاریخى جهان اسلام از پیروزى هاى عثمانیان در رویارویى با جهان مسیحیت و رمق باقیمانده ى امپراطورى براى مقاومت در برابر توسعه طلبى هاى استعمارى غرب، جایگاه ویژه اى به امپراطورى عثمانى در جنبش اتحاد اسلام بخشید، که در آن دوران سرمایه سیاسى، فرهنگى و نظامى قابل ملاحظه اى براى عثمانى به شمار مى رفت. تا جایى که حتى پس از سقوط سلطان عبدالحمید دوم؛ خلیفه‌ى داعى اتحاد اسلام، و افتادن زمام امپراطورى به دست ترکان جوان که رویکردى متفاوت از رجال اتحاد اسلام داشتند، زمامداران جدید امپراطورى نتوانستند از این سرمایه ى معنوى - مادى، چشم بپوشند و تبلیغات اتحاد اسلام را غیر صمیمانه تداوم بخشیدند.

 

اگرچه فشار و شتاب رویدادهاى متوالى آن دوران، فرصت پختگى و کارآمدى مؤثر و تعیین کننده را در آن دوران از جنبش اتحاد اسلام سلب نمود و لیکن این جنبش تأثیراتى جدى، مانا و پردامنه بر جاى  گذارد، که تا به امروز نیز به شکل هایى دیگر مطرح مى باشد.

 

اندیشه ها و تکاپوهاى چهره هاى برجسته ى جنبش اتحاد اسلام و از آن جمله عبدالحمید دوم، با وجود تفاوت هایى که در دیدگاه ها و اختلافاتى که در راه کارهاى ایشان است، در مجموع چنان تأثیر ژرف، بنیادین و نقش آفرینى در جهان اسلام بر جاى گذارد، که پس از سپرى شدن دهه ها از آن روزگار، ریشه هاى بسیارى از تحولات امروزین دنیاى اسلام را مى بایست در حوزه ى آن جنبش جستجو نمود.

 

از آنجایى که تاریخچه ى جنبش اتحاد اسلام، که مى توان گفت بیشتر در زیست چهره هاى برجسته ى این جنبش جاى مى گیرد، ربط، نفع و علاقه ى بسیارى از اندیشه ها، جریان ها و قدرت هاى سیاسى، فرهنگى و عقیدتى را در جهان اسلام و بیرون از آن به خود معطوف مى داشته است، بیش از هر بخش دیگر از تاریخ معاصر جهان اسلام، دستخوش مسخ، تشویش و تحریف گردیده است. نمونه‌ی بارز این وضعیت همانا عبدالحمید دوم است.

 

پیروزى متفقین در جنگ جهانى اول، فروپاشى امپراطورى عثمانى و متعاقب آن خلافت اسلامى، جنبش اتحاد اسلام را که از سالیانى پیش در تنازع با جنبش هاى قومى و نژادى و اندیشه هاى جدید غیراسلامى، اسلام گریز و حتى اسلام ستیز، رمق از دست مى داد، از جایگاه تأثیرگذار در صحنه ى سیاسى جهان اسلام، به یکباره حذف نمود. عصر پس از خلافت، دنیایى دیگر بود. به  ظاهر مسأله ى اسلام گرایی  آن عصر یا اتحاد اسلام، با حذف صورت آن، حل گردیده بود و  نقش آفرینى جنبش اتحاد اسلام یا پان اسلامیسم و به تعبیر امروزین؛ اسلام گرایى، براى همیشه به پایان رسیده است. در بسیارى از آثار مرتبط، متعلق به فاصله زمانى فروپاشى نظام خلافت تا پیروزى نهضت اسلامى در ایران، به این پایان تصریح گردیده است. لیکن امروزه مى دانیم که چنین نبود.

 

و در نهایت آنکه جنبش اتحاد اسلام و تمامى افت و خیزها و فروزانى ها و فرومانى هاى آن، بى تردید تجربه اى گران سنگ براى جهان اسلام است. و غفلت از تجربیات این جنبش، به ویژه از سوى همسازگرایان مذهبى و وحدت طلبان اسلامى، روشنفکران دینى و اصلاح طلبان مسلمان، هدر دادن سرمایه اى سنگین و سخت به چنگ آمده است.

 

پی نوشت‌ها:

 

ایرا ماروین لاپیدوس، لاپیدوس، تاریخ جوامع اسلامى، (جلد 2) قرون نوزدهم و بیستم،ترجمه محسن مدیرشانه چى، بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى ،مشهد،1376، ص 76.

 .رجوع شود به:

Alan Palmer, OSMANLI  İMPARATORLUĞU  SON ÜÇ YÜZ YIL BİR ÇÖKÜŞÜN YENİ TARİHİ, çeviren:Belkıs Çorakçi Dişbudak, 5. Baskı, Bilgin Yayıncılık A.S., İstanbul, 1995,  S. 272.

 

 .«جنبش ترکان جوان از بذرهایى که عثمانیان نو افشاندند رویید».وین. ووسینچ، تاریخ امپراطورى عثمانى،ترجمه سهیل آذرى،کتاب فروشى تهران با همکارى مؤسسه انتشارات فرانکلین، تبریز، 1346، ص 78.

 .ایراماروین لاپیدوس، همان، ص 75.

 . رجوع شود به عبدالهادى حائرى، ایران و جهان اسلام پژوهش هاى تاریخى پیرامون چهره ها، اندیشه ها و جنبش ها،مؤسسه ى چاپ وانتشارات آستان قدس رضوى، مشهد،1368، صص 64 - 76. و رجوع شود به حسان حلاق، نقش یهود و قدر تهاى بین المللى در خلع سلطان عبدالحمید از سلطنت (1908 - 1909)،ترجمه حجت الله جودکى و احمد درویش،مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران،تهران،1380، صص 45 - 136. و رفیق شاکر النتشه،السلطان عبدالحمید الثانى و فلسطین، الطبعة الثالثه.المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1991م.:

 

http:www.qudsway.com/links/library - Pal.htm.

و برنارد لوئیس،  ظهور ترکیه نوین، ترجمه محسن على سبحانى، مترجم کتاب، تهران، 1372، ص 285. صص 293 - 295.

 .رجوع شود به حسان حلاق، همان جا. و رفیق شاکر النتشه، همان، و برنارد لوئیس، همان، صص 293 - 295.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .ایراماروین لاپیدوس، همان،صص 75 - 76.

3. محمدرضا حیدرزاده نائینى، تعامل دین و دولت در ترکیه،مرکز چاپ وانتشارات وزارت امور خارجه، تهران، 1380، ص 61.

 . زاده واند، افسانه ى پان تورانیسم، ترجمه ى محمد رضا زرگر، با پیش گفتار کاوه بیات، انتشارات بینش با همکارى انتشارات پروین، تهران، 1369، ص 59.

 . در خصوص توران گرایى و ترک گرایى (پان تورانیسم و پان ترکیسم) به شیوه ى نمونه رجوع شود به زاده واند، همان. برنارد لوئیس، ظهور ترکیه ى نوین، صص 477 - 490. و استانفورد جى. شاو و ازل کورال شاو، تاریخ امپراتورى عثمانى و ترکیه جدید، ترجمه محمود رمضان زاده ،2ج، آستان قدس رضوى، مشهد،1370، ج2، صص 443 - 448.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .نجاح عطاءالطائى، سیر اندیشه ملى گرایى از دیدگاه اسلام و تاریخ ،ترجمه عقیقى بخشایشى،مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامى،تهران،1369، ص35.

   14. ایراماروین لاپیدوس، همان،ص 75 .

15. عبارت درون قلاب از نگارنده است.

16. ژاک فره مو، روابط فرانسه و جهان اسلام از سال 1789 به بعد، مترجم مهدى رستگار اصل، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، 1381،ص 133.

17. عبارت درون قلاب از نگارنده است.

18. همان، ص 143.

 19. عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 

20. Şerif Mardin, TÜRKİYE'DE DİN VE SİYASET,2.Baskı. İletişim Yayınları, İstanbul, 1992, S.29.

 

21.Sultan Abdülhamit, SİYASI HATIRATIM, 4.Baskı, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1984 ,S.180.

 

 .رجوع شود به عبدالعزیز محمد الشناوى، محمد: الدولة العثمانیة، دولة اسلامیة مفترى علیها، اربعة اجزاء، طبعة ثانیة، مکتبة الانجلو المصریه، القاهره، 1986م ، ج3،ص 1204.

 .ایرا ماروین، لاپیدوس، تاریخ جوامع اسلامى، قرون نوزدهم و بیستم، ص 78.

 .وین و وسینچ، همان، ص114.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .آخرین دولت مستقل، توصیف صحیحى نیست. ایران (و افغانستان) اگرچه نسبت به دولت عثمانى از استقلال کمترى برخوردار بود لیکن دولتى مستقل شناخته مى شد.

 .برنارد لوئیس، زبان سیاسى اسلام، ترجمه غلامرضا بهروزلک،مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم،1378 ، ص 99.

 . در خصوص پیشینه ى دعوى خلافت آل عثمان و حکایت انتقال خلافت از بنى عباس به عثمانیان، به شیوه ى نمونه رجوع شود به میرزا مهدى خان استرآبادى جهانگشاى نادرى ،به اهتمام سید عبدالله انوار،انجمن آثار ملى، تهران، 1341، صص 371 - 375 و 415 - 419. و محمد کاظم مروى وزیر مرو، عالم آراى نادرى ،به تصحیح و با مقدمه محمد امین ریاحى،چ 3، 3ج،انتشارات علمى و نشرعلم، تهران،1374، ج3، صص 978  - 979. و هامر پورگشتال، تاریخ امپراطورى عثمانى،ترجمه میرزا زکى على آبادى، به اهتمام جمشید کیان فر، 5ج،زرین،تهران،1367، ج2، ص 925 و ج4، صص 3119 - 3122. و سرهنگ لاموش، تاریخ ترکیه (با مقدمه رنه پیتون)،ترجمه سعید نفیسى، کمیسیون معارف تهران،1316.، صص 94،180 و 148 - 152. و محمد عارف اسپناقچى پاشازاده، (تألیف و ترجمه):انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام(تاریخ زندگانى و نبردهاى شاه اسماعیل صفوى و شاه سلیم عثمانى،وقایع سالهاى 905 - 930 هجرى)،به کوشش رسول جعفریان،انتشارات دلیل، قم، 1379، صص 211 و 258. و ادوارد براون، تاریخ ادبیات ایران، از فردوسى تا سعدى، ترجمه فتح الله مجتبائى ، چ 2،سازمان کتابهاى جیبى ، تهران، 1342، ص 21. و همو،  از آغاز صفویه تا پایان قاجار،(مجلد چهارم)،ترجمه رشید یاسمى،چ 2، انتشارات بنیاد، تهران، 1364، صص 25 - 26 و 34 - 35. و وین و وسینچ، همان، صص 111 - 112. و و.و. بارتولد، خلیفه و سلطان،ترجمه سیروس ایزدى،چ 2،امیرکبیر،تهران، 1377، صص 83 - 122. و لارنس لکهارت،انقراض سلسله ى صفویه و ایام استیلاى افاغنه در ایران، ترجمه مصطفى قلى عماد،چ2، انتشارات مروارید،1364،  صص 326 - 338. و اسماعیل حقى اوزون چارشى لى، تاریخ عثمانى ،ترجمه ایرج نوبخت،6ج،انتشارات کیهان، تهران، 1368 - 1379، ج 2، صص 313 - 314. و استانفورد جى. شاو، همان، ج1، صص 157 - 158 و 432 - 433 و 441. و برنارد لوئیس، زبان سیاسى اسلام، صص 97 - 99. و لرد کین راس (جان پاتریک داگلاس)، قرون عثمانى،ترجمه پروانه ستارى،انتشارات کهکشان تهران،1373، صص 115 - 116 و 415 - 416. و عبدالعزیز محمد الشناوى، همان، ج1، صص 352  - 354. و داود دورسون، دین و سیاست در دولت عثمانى، ترجمه منصوره حسینى، داوود وفایى،وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، تهران، 1381، صص 208، 235 - 240. و اسماعیل احمد یاقى، دولت عثمانى از اقتدار تا انحلال، ترجمه رسول جعفریان، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، قم، 1379، صص 55 - 57. و محمد عبد اللطیف هریدى، الحروب العثمانیة الفارسیه و اثرها فى انحسار المد الاسلامى عن اروبا، دارالصحوة للنشر و التوزیع، القاهرة، 1408 هـ.ق/ 1987م. ، ص 54. و حمید عنایت، اندیشه ى سیاسى دراسلام معاصر، ترجمه ى بهاءالدین خرمشاهى، چ 3، شرکت سهامى انتشارات خوارزمى، تهران، 1372، صص 100 - 101. و عبدالهادى حائرى، ایران و جهان اسلام، صص 51 - 52، 72، 84 - 85.

 

 .على اشرف، جنبش خلافت - عاملى در جدایى مسلمانان، "جنبش اسلامى و گرایش هاى قومى در مستعمره هند"، گردآورى مشیر الحسن، ترجمه حسن لاهوتى.بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، 1367، ص 82.

 .ریچارد رابینسون، جمهورى اول ترکیه، ترجمه ى ایرج امینى، کتاب فروشى تهران با همکارى مؤسسه انتشارات فرانکلین، تبریز، 1347، ص 15.

 .عبدالهادى حائرى، ایران و جهان اسلام، صص 85 - 86.

 .ایرا ماروین لاپیدوس، همان، ص 38.

 .رجوع شود به سید محمد محیط طباطبایى، سید جمال الدین اسدآبادى و بیدارى مشرق زمین، به کوشش و مقدمه سیدهادى خسروشاهى،چ 2، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران،1372 ص 327. و صدر واثقى، سید جمال الدین حسینى پایه گذار نهضت هاى اسلامى،چ 2،انتشارات پیام،تهران،1335، صص 421 - 422. و خان ملک ساسانى، سیاست گران دوره قاجار،به کوشش سید مرتضى آل داود،انتشارات مگستان،تهران، 1379، ص 227.

 .رجوع شود به سید محمد محیط طباطبایى، همان، ص 186. و سر آرتور هاردینگ، خاطرات سیاسى سر آرتور هاردینگ، ترجمه ى جواد شیخ الاسلامى، سازمان انتشارات کیهان،1370، ص 181 و 253. و حامد الگار، دین و دولت در ایران،نقش علماء در دوره قاجار،ترجمه ابوالقاسم سرى،انتشارات توس، تهران، 1355 - 1356، ص 316.

 .رجوع شود به سید محمد محیط طباطبایى، همان، ص 328.

 .رجوع شود به حامد الگار، همان، صص 321 - 322.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .همان، ص317.

 .همان، ص 322(زیرنویس)

 .رجوع شود به غلام حسین زرگرى نژاد(به کوشش)، رسائل مشروطیت(18 رساله و لایحه درباره ى مشروطیت)، چ2، انتشارات کویر، تهران، 1377، ص 365.

 .رجوع شود به همان، صص 389 - 390.

 .همان، ص 379.

 .فرقدان:نام دو ستاره ى نزدیک قطب شمالى که در فارسى موسوم به دو برادرند. کالفرقدان لایفترقان:مانند دو ستاره ى برادر که از یکدیگر فاصله نمى گیرند(زیرنویس متن).

 .جامه، لباس(زیرنویس متن)

 .آل عمران 103(زیرنویس متن)

 .نیف: خورده اى، نیف و سبعین: هفتاد و چندى(زیر نویس متن).

 .تحجیر: قرنطینه(زیرنویس متن)

 .انفال 8(زیرنویس متن).

 .غلام حسین زرگرى نژاد، همان، صص 390 - 391.

 .رجوع شود به ابراهیم صفایى، رهبران مشروطه، 2 ج، چ 3، سازمان انتشارات جاویدان، تهران، 1363،ج 1، ص 563.

 .همان، ص25.

 .همان، ص 26.

 .رجوع شود به همان ماخذ، صص27 - 28.

 . رجوع شود به همان، ج1، ص 567.

 . میر جلال الدین کزازى، گزیده اى از سروده هاى شیخ الرئیس قاجار به خامه ى خود او، به انضمام زیست نامه ى شیخ الرئیس قاجار به خامه ى خود او، نشر مرکز، تهران، 1369، ص 29.

 .ابراهیم صفایى، همان، ج 2، ص 571.

 .رجوع شود به رحیم رئیس نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم،3ج، ستوده،تبریز،1368، ج 2، ص 755.

 .ابوالحسن میرزا شیخ الرئیس قاجار، منتخب النفیس از آثار شیخ الرئیس، به اهتمام مرتضى حسین برقانى، چاپ اول سنگى، بمبئى، 1312 ق. ص119، به نقل از مجید تفرشى، شیخ الرئیس قاجار و اندیشه ى اتحاد اسلام، تاریخ معاصر ایران - کتاب اول - انتشارات مؤسسه ى پژوهشى و مطالعات فرهنگى، تهران، 1368، ص21. ابراهیم صفایى مى نویسد شیخ الرئیس کتاب "اتحاد اسلام" را براى "سلطان عبدالحمید" در این دوران نگاشته است. ( رجوع شود به ابراهیم صفائى، همان، ج1، ص 572). این اشتباه است .احتمالا دلیل آن، وعده ى شیخ الرئیس به نگارش رساله اى در این خصوص در جلسه ى منزل  جودت پاشا است. شیخ الرئیس قاجار رساله ى اتحاد اسلام را در سال 1312 هـ.ق تالیف نمود(رجوع شود به ابوالحسن میرزا شیخ الرئیس قاجار، اتحاد اسلام، "رسائل قاجارى - کتاب دوم"، به کوشش صادق سجادى، نشر تاریخ ایران، تهران، 1363،صص 56 و 63). 

 .مجید تفرشى ، همان ، ص 65.

 .رجوع شود به سیدیحیى دولت آبادى، حیات یحیى، 4ج، چ 3، انتشارات عطار و انتشارات فردوسى، تهران، 1361، صص 98 - 99.

 .رجوع شود به رحیم رئیس نیا،همان، ج2،ص 758.

 .رجوع شود به همان جا.

 . همان جا.

 . رجوع شود به همان،ج 2، صص 757 - 758.

 .رجوع شود به ابراهیم صفایى، همان، ج1، ص 582.

 .مهدى ملک زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران: 7 ج در 3 مجلد، انتشارات علمى، چ 2، تهران، 1363، کتاب دوم، ج1،ص340.

 . همان، کتاب دوم، ج1، ص 256.

 .یلدیز یا ییلدیز(Yıldız)  به معنای "ستاره"، نام کاخى است که سلطان عبدالحمید دوم در آن سکونت داشت.

 .سرآتور هاردینگ، همان، صص 179 - 180.

 .رجوع شود به رحیم رئیس نیا، همان، ج 2، ص 760. و مجید تفرشى، همان، ص 67.

 .ادوارد براون، تاریخ ادبى ایران، ج4، ص293.

 .حامد الگار، دین و دولت در ایران، نقش علماء در دوره ى قاجار، ص 317.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .ادوارد براون، انقلاب مشروطیت ایران، ترجمه مهرى قزوینى، انتشارات کویر، تهران، 1376، ص 237.

 .مجید تفرشى،همان،ص70.

 .سوره ى الاعراف، 34(زیرنویس متن).

 .سوره ى البقره،148(زیرنویس متن).

 .شیخ الرئیس،همان، ص 38.

 . رجوع شود به شیخ الرئیس قاجار،همان، ص 38.

 .شیخ الرئیس قاجار،همان، صص 39 - 41.

   . طرح وحدت نادر شاه افشار- قطع نظر از میزان اعتبار آن - نیز داراى چنین امتیازى است. رجوع شود به  محمد حسین امیر اردوش، طرح نادری برای وحدت اسلامی، بررسی های نوین تاریخی‌، شماره 1، تابستان 1384  (از 39 تا 58).

 .سوره ى الحجر، 47.(زیرنویس متن).

 .شیخ الرئیس قاجار،همان، صص 41 - 42.

 .رجوع شود به همان، صص 42 - 44.

 . رجوع شود به مجید تفرشى، همان، ص 71.

 .اشاره است به آیه ى 37 از سوره ى ابراهیم. (زیرنویس متن).

 .شیخ الرئیس قاجار،همان، صص 48.

 . عبدالهادى حائرى، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، چ 2،موسسه‌ى انتشارات امیرکبیر،تهران، 1364 ،ص 99.

 .شیخ الرئیس، قاجار، همان، ص 50.

 .حمید عنایت، اندیشه ى سیاسى در اسلام معاصر، صص 214 - 215.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .ادوارد براون، همان، ص 112. و رجوع شود به همان، ص 113.

 . رجوع شود به عبدالهادى حائرى، همگامى ایران و لیبى بر ضد امپریالیسم دو سند تاریخى انتشارات آمون، مشهد،1360، و لوئیس جفرى، اعلان جهاد امپراطورى عثمانى در سال 1914 ، ترجمه ى تقى لطفى،مجله ى دانشکده ادبیات و علوم انسانى مشهد،سال شانزدهم، شماره اول،مشهد، بى تا و محمد حسن کاووسى عراقى و نصرالله صالحى ،(گردآورنده):جهادیه: فتاوى جهادیه علماء و مراجع عظام در جنگ جهانى اول، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران،1375 ، و محمد حسن رجبى، (گردآورنده): رسایل و فتاوى جهادى شامل رساله ها و فتواهاى علماى اسلامى در جهاد با قدرت هاى استعمارى ،سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى،تهران،1378.

 .در خصوص سید امیر على رجوع شود به احمد امین، پیشگامان مسلمان تجددگرایى در عصر جدید،ترجمه حسن یوسفى اشکورى،شرکت انتشارات علمى - فرهنگى،تهران، 1376، صص 131 - 140.

 .رجوع شود به حمید عنایت، اندیشه سیاسى در اسلام معاصر، ص 103.

 .همان، ص 103.

 .سید محمد حسن آقانجفى قوچانى، سیاحت شرق یا زندگى نامه آقانجفى قوچانى، تصحیح ر.ع. شاکرى، چ 6، مؤسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، 1379، ص 567.

 .  همان، صص 577 - 578.

 .محمد واعظ زاده خراسانى، چشم انداز تقریب مذاهب اسلامى در گفتگو با آیت الله واعظ زاده خراسانى، "هفت آسمان"، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، س.سوم،ش. نهم و دهم، قم، بهار و تابستان 1380، ص 22.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .صبرى سیارى، جریانات اسلامى در ترکیه، ترجمه حامد صادقى،دفتر ادبیات انقلاب اسلامى حوزه ى هنرى سازمان تبلیغات اسلامى،تهران،1376، ص 75.

 .موسوى خمینى(امام خمینى)، روح الله، ولایت فقیه(حکومت اسلامى)،مؤسسه ى تنظیم و نشر آثار امام خمینى، تهران، 1373، صص 26 - 27.

 .وین و وسینچ، همان، ص 40.

 . رجوع شود به محمد حسین امیر اردوش، عمر بن عبدالعزیز و یاووز سلیم ، دو راه متفاوت وحدت اسلامی، دانشنامه، شماره‌ی 5، بهمن 1384.

 .مرتضى مدرسى چهاردهى، سید جمال الدین و اندیشه هاى او، چ 7، مؤسسه ى انتشارات امیر کبیر، تهران، 1381، ص 162.

 .رجوع شود به رحیم رئیس نیا، همان، ج2، ص 708 و فریدون آدمیت،اندیشه هاى میرزا آقاخان کرمانى، چ2،انتشارات پیام، تهران، 1357 ،ص39.

 .« هر کتابى که در اسلامبول و یا شام و یا عراق چاپ مى شد، مى بایست با اجازه ى مبارک باشد. طبعاً هر کتابى نمى توانست اجازه ى نشر پیدا کند». احمد امین،همان، ص 8.و رجوع شود به استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج 2، ص 428 و برنارد لوئیس، همان، صص 256 - 258.

 .مرتضى مدرسى چهاردهى، همان، ص 194.

 .رجوع شود به همان، صص 193 - 194. و رحیم رئیس نیا، همان، صص 768-769.

 .مرتضى مدرسى چهاردهى، همان، ص 194.

 .رجوع شود به همان، صص 193 - 194. و رحیم رئیس نیا، همان جا.

 .رجوع شود به احمد خان ملک ساسانى،یادبودهاى سفارت استانبول، شرکت سهامى چاپخانه فردوسى،تهران،1345، صص 108 - 111.

 .رجوع شود به محمد کاظم مروى وزیر مرو، عالم آراى نادرى، ج3، ص 982.

 .رجوع شود به احمد خان ملک ساسانى، همان جا.

 . رجوع شود به موسى نجفى،حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران،مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى و مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، تهران، 1379،صص 57 - 59.

 . همان، صص 367 - 370.

 . رجوع شود به عبدالهادى حائرى، همگامى ایران و لیبى بر ضد امپریالیسم دو سند تاریخى  و لوئیس جفرى، همان و محمد حسن کاووسى عراقى و نصرالله صالحى، همان و محمد حسن رجبى، همان.

 .موسى نجفى، همان، صص 623 - 628.

 . همان، صص 367 - 370.

 .رجوع شود به همان، صص 367 - 370.

 . همان‌جا.

 . همان، صص 623 - 628.

 . همان جا.

 .استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، صص 297 - 298.

 . İsmail Kara, OSMANLI HİLAFETİ VE İKTİDAR, " OSMANLI ANSİKLOPEDİSİ (Tarih - Medeniyet – Kültür) Genel Yayın Yönetmeni: Bekir Şahin, Siyasi Tarih kurumu: Abdülkadir Özcan ve ...  6.C. İz Yayıncılık, İstanbul, 1996,(2.C. ),S.181.

 

 ."مرد بیمار اروپا"  تعبیر رایج قدرت‌های اروپایی از امپراطوری عثمانی در دوران ضعف این امپراطوری است. برای نمونه رجوع شود به استانفورد جى. شاو، همان، ج 1، ص 291.

 .رجوع شود به

İhsan Süreyya Sırma , II ABDÜLHAMID'IN İSLAM BİRLİĞİ SİYASETİ, 3. Baskı , Beyan Yayınları, İstanbul, Ramazan 1409 - Nisan 1989,S.45.

 

 .رجوع شود به استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج2، ص 316.

 .رجوع شود به    Alan Palmer، همان، ص 239.

 .رحیم رئیس نیا، همان، ج 3، ص 335(ارنست ادموندسون رامسائور،ترکان جوان پیش درآمد انقلاب 1908).

 .رجوع شود به İhsan Süreyya Sırma   ، همان جا.

 .رجوع شود به استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج2، ص 337.

 .رجوع شود به همان، ص 352.

 .Alan Palmer، همان، ص 238.

 .نجاح عطاء الطائى، همان، ص 26.

 .رجوع شود به استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج2، ص 290.

 .همان، ص 365.

 .همان، ص 366.

 .لرد کین راس، همان، ص 390.

 .رجوع شود به استانفورد جى.شاو، همان، ج1، ص 403.

 .همان جا.

 . استانفورد جى. شاو، همان، ج1، ص 450.

 . رجوع شود به همان ماخذ، ص 449.

 . لرد کین راس، همان، ص 430.

 . همان جا.

 . لرد کین راس، همان، ص 469.

 .وین و وسینچ ،همان،  ص 102. راجع به تغییرات اجبارى در آرایش، پوشش و منش عثمانیان در عصر محمود دوم رجوع شود به استانفورد جى. شاو، همان، ج2، صص 98 - 99. و برنارد لوئیس،همان، صص 133 - 137 و لرد کین راس، همان، صص 483 - 484 و لاموش ،همان، ص 268.

 . عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 . لرد کین راس، همان، ص 477.

 .رجوع شود به فاروق اوزارسلان، تاریخ غرب گرایى را درست بخوانیم،ترجمه ى اصغر دلبرى پور، "غرب در آینه فرهنگ"، ماهنامه ى فرهنگى اداره کل اروپا - آمریکا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، سال 2، شماره ى 14، تهران، آذر 1380، صص 28 - 38.

 . رجوع سود به عبدالهادی حائری، نخستین رویاروییهاى اندیشه گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازى غرب،چ 3،امیر کبیر،تهران، 1378.

 . استانفورد جى. شاو، همان، ج 2، ص 77.

 . رجوع شود به:

 

- Niyazi Berkes, TÜRKİYE'DE ÇAĞDAŞLAŞMA, Doğu – Batı Yayınları,   İstanbul , 1978,S.207 Ve ... .

 

 .برنارد لوئیس، همان، ص 168.

 .استانفورد جى. شاو، همان، ج2، ص 107.

 . رجوع شود به رحیم رئیس نیا، همان، ج3، ص 49. و استانفورد جى. شاو، همان، ج2، ص 108.

 . رجوع شود به وین و وسینیچ ،همان، ص 101.

 .رجوع شود به استانفورد جى. شاو،همان، ج2، صص 267 و 297.

 .رجوع شود به برنارد لوئیس، همان،  ص 143. و لرد کین راس، همان، ص490.

 . لرد کین راس، همان، ص 490.

 .رجوع شود به رحیم رئیس نیا،همان، ج3، ص 50.

 .رجوع شود به استانفورد جى. شاو، همان، ج2، ص 112.

 .رجوع شود به Niyazi Berkes، همان،  صص 207 - 208.

 .لرد کین راس، همان، ص 489.

 .عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .برنارد لوئیس، همان، صص 168 - 170.

 . فاروق اوزارسلان، ترکیه در کجاى تمدن معاصر قرار گرفته است،ترجمه ى اصغر دلبرى پور، "غرب در آینه فرهنگ"، ماهنامه ى فرهنگى اداره کل اروپا - آمریکا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، سال 2، شماره ى 17، تهران، اسفند 1380، صص 39 - 40.

 .استانفورد جى. شاو، همان، ج2، ص471.

 .فاروق اوزارسلان، همان، ص 39.

 . سیارى، صبرى، همان،  صص 40 - 41، زیرنویس.

 . شیرین هانتر، آینده ى اسلام و غرب :برخورد تمدن ها یا هم زیستى مسالمت آمیز؟،ترجمه همایون مجد، نشر و پژوهش فروزان فر، تهران،1380، صص 137 – 138.

 .برنارد لوئیس، همان،ص 170.

 .رجوع شود به استانفورد جى. شاو، همان، ج2، ص 125.

 .رجوع شود به همان جا.

 .رجوع شود به همان ماخذ، صص 125 - 126.

 .عبدالعزیز محمد الشناوى، همان،ج 2، ص 1771.

 .احمد امین، همان، ص29.

 . محمد دوغان، غرب گرایى در ترکیه از زمان مصطفى رشید پاشا تا امروز، ترجمه ى داود وفایى، بخش پایانى، "غرب در آئینه ى فرهنگ"، ماهنامه فرهنگى اداره کل اروپا - آمریکا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، س2،ش7، اردیبهشت 1380، ص 29.

 . احمد امین، همان، ص 36).

 . استانفورد جى. شاو، همان، ج2، ص 126.

181. Engelhardt = Engelhart

 

 .رجوع شود به Niyazi Berkes،همان، ص 193.

 .محمد دوغان، همان، بخش پایانى، ص 28.

184. Positivisme

 . فاروق اوز ارسلان ، همان، ص 36.

 . رجوع شود به لاموش، همان، ص 320.

 .استانفورد جى. شاو،  همان، ج2، ص 130.

 .احمد امین، همان، ص 29.

 .  رجوع شود به روزنامه ى اختر،س 3، ش4(23 محرم 1294 / 7 فوریه ى 1877)، ص 8. به نقل از رحیم رئیس نیا، همان، ج3، ص 185.

 .رجوع شود به رحیم رئیس نیا، همان، ج3،ص 194.

 .استانفورد جى. شاو، ج1،ص 371.

 .رحیم رئیس نیا، همان، ج3، ص 195.

 .رجوع شود به همان جا.

 .رجوع شود به ، همان، ج3، صص 187 - 189 و 194.

 .محمد حسن خان،اعتماد السلطنه، روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه مربوط به سالهاى 1292 تا 1313 هجرى قمرى از روى نسخه موجوده کتابخانه آستان قدس ،مقدمه و فهارس ازایرج افشار،چ 5،مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، 1379،ص 129،سه شنبه 22 ذى الحجه سنه 1298.

 .رجوع شود به عبدالعزیز محمد الشناوى، همان، ج4، ص 1771. و احمد امین، همان، ص 27.

 . رحیم رئیس نیا، همان،ج3،ص 191.

 .همان،ص 186.

 . احمد امین، همان، ص 13.

 . استانفورد جى .شاو، همان، ج 2،ص 243.

 . عبدالهادى حائرى، ایران و جهان اسلام، ص 85.

  202.The Sick Man  of Europe

 .رجوع شود به عبدالعزیز محمد الشناوى. همان، ج.2، ص 830.

 .رجوع شود به استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج2، صص 303 و 323.

 .سرهنگ لاموش، همان، ص 330.

 .استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج 2، ص 365.

 . İhsan Süreyya Sırma ، همان، صص 45 - 46.

 

208. Mümtaz'er Türköne, SİYASİ BIR İDEOLOJİ OLARAK ISLAMCILIĞIN DOĞUŞU, İletişim Yayınları, İstanbul ,1991, S.194.

 

 .استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج2، ص 442. و رجوع شود به  Alan Palmer، همان، ص 275. سلطان یاووز سلیم نیز که برخى او را « نخستین سلطان عثمانى هواخواه یگانگى مسلمین»  شمرده اند، « گویا بر آن بود که زبان عربى را زبان رسمى امپراطورى عثمانى سازد»(وین ووسینچ، همان، ص 16 و رجوع شود به محمد حسین امیر اردوش، عمر بن عبدالعزیز و یاووز سلیم ، دو راه متفاوت وحدت اسلامی).

 .رجوع شود به

Cezmi Eraslan, II. ABDÜLHAMİD'İN  HİLAFET ANLAYAŞI, "SULTAN II. ABDÜLHAMİD VE DEVRİ SEMİNERİ " İstanbul Üniversitesi Tarih Araştrima Merkezi, Edebiyat Fakültesi Basımevi,

İstanbul, 1994, S.94.

 .رجوع شود به

Mustafa İslamoğlu,  İSLAMİ HAREKET ANADOLU II. ,Denge Yayınları, İstanbul ,1991,S.151.

 .رجوع شود به İhsan Süreyya Sırma ،همان، صص 79 - 80.

 .رجوع شود به همان،صص 23 - 24.

 .رجوع شود به İhsan Süreyya Sırma ، همان،ص 23.

 .همان جا.

 .رجوع شود به همان، صص 25 و 41.

 . İhsan Süreyya Sırma ،همان، ص27.

 . همان .

 .رجوع شود به Cezmi Eraslan ، همان، ص100  و Alan Palmer، همان، ص 272.و عبدالعزیز محمد الشناوى، همان، ج3،ص 1205، و هدى درویشى، الاسلامیون و ترکیا العلمانیة نموذج الامام سلیمان حلمى، دارالافاق العربیة، القاهرة، 1418 هـ.ق/ 1998 م.، ص 42.

 . رجوع شود به İhsan Süreyya Sırma ،همان، ص46.

 . رجوع شود به ابن طقطقى،همان،ص 432. و عباس اقبال آشتیانى، زندگانى عجیب یکى از خلفاى عباسى ناصرلدین الله، "مجموعه مقالات عباس اقبال آشتیانى"، گردآورى و تدوین سید محمد دبیرسیاقى، دنیاى کتاب، تهران، 1369، صص 371 - 373. و کامل مصطفى الشیبى، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجرى (الفکر الشیعى و النزعات الصوفیه حتى مطلع القرن الثانى عشر الهجرى)،ترجمه علیرضا ذکاوتى قراگوزلو، چ 2، مؤسسه انتشارات امیر کبیر،تهران،1374،صص 62 - 63.

 . İhsan Süreyya Sırma ،همان، ص46.

 .رجوع شود به Sultan Abdülhamit ، همان، ص 123 – 124  و Alan Palmer، همان، ص 312 و عبدالعزیز محمد الشناوى،همان، ج3، صص 1325 - 1333 و هدى درویش، همان، صص 42 - 43.

 .لاموش، همان، ص 342.

 .رجوع شود به عبدالعزیز محمد الشناوى، همان، ج3، ص 1203.

 . Mümtaz'er Türköne ،همان، صص 193 - 194. و رجوع شود به Cezmi Eraslan، همان،ص105.

 .استانفورد جى شاو و ازل کورال شاو، همان، ج2، صص 441 - 443.

 .رجوع شود به عبدالعزیز محمد الشناوى، همان، ج2،صص973-1002 و حسان حلاق، همان،صص 7-8و 10،12 و 15-17. و

Mim Kemal Öke, SİYONİSM " OSMANLI ANSİKLOPEDİSİ (Tarih Medeniyet, kültür) ", Genel Yayın Yönetmeni: Bekir Şahin, Siyasi Tarih kurumu: Abdülkadir Özcan ve ...  6.C. İz Yayıncılık, İstanbul, 1996,( 6.C. ), 6.C,S.22.

و

Tahsin Paşa, TAHSİN PAŞA'NIN YILDIZ  HATIRALARI - SULTAN ABDÜLHAMİD , 4.Baskı ,Boğazıçı Yayınları, İstanbul, 1999,S.110_111.

 . رجوع شود به حسان حلاق، همان، صص 2 - 18 و Alan Palmer، همان، ص 307.

 .رجوع شود به حسان حلاق، همان، صص 8 و 11 و Alan Palmer، همان جا.

 .حسان حلاق، همان، صص 15 - 16 و رجوع شود به  همان، ص 6.

 .هدى درویش، همان، ص 41.

 . ، Sultan Abdülhamit ، همان، ص 73.

 .همان، ص 76.

 . عبارت درون قلاب ازنگارنده است.

 . حسان حلاق، همان، ص 87.

 . دونمه = دنمه؛  dönme ، فرقه ى کژآیینى متأخر، در میان یهودیان امپراطورى عثمانى، که آمیخته اى از یهودیگرى و اسلام بود، این فرقه در قرن هفدهم میلادى پا گرفت. نگارنده.

 . حسان حلاق، همان، ص 81.

 . عبارت درون قلاب ازنگارنده است.

 . عبدالهادى حائرى، تاریخ جنبش ها و تکاپوهاى فراماسونگرى در کشورهاى اسلامى، مؤسسه ى چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى،مشهد، 1368، ص 75.

و به شیوه نمونه رجوع شود به حسان حلاق، همان، صص 45 - 136 و عبدالهادى حائرى، همان، صص 61 - 76. و رحیم رئیس نیا، همان، ج 3، صص 417 - 431(ارنست ارموند سون رامسائو، ترکان جوان پیش درآمد انقلاب 1908). و نجاح عطاء الطائى، همان، صص 38، 45 و 49. و رفیق شاکر النتشه،همان( الفصل الرابع، القومیة الترکیة: دورالماسونیة و یهود الدونمة فى نشاط ترکیا الفتاه) و Sultan Abdülhamit ،همان، صص 97  - 98 و İhsan Süreyya Sırma همان، صص 15 - 19 و 94 - 116.

 . سلانیک، سالونیک یا سالونیکا(Salonika;Salonique) شهرى که امروزه در خاک یونان قرار دارد.

242.Sir Gerard Lowther

243.Sabetai Levi

 . یهود دونمه.

 . عبدالهادى حائرى،همان، ص 67.

 . حسان حلاق، همان، ص 83.

 . عبارت درون قلاب ازنگارنده است.

 . رحیم رئیس نیا،همان، ج3، ارنست ارموندسون رامسائور:ترکان جوان پیش درآمد انقلاب 1908، ص411.

 . عبارت درون قلاب از نگارنده است.

 .قارصوه = کارسو = کاراسو = امانوئل قره سو افندى؛ یهودى سالونیکى، استاد اعظم لژ فراماسونرى          Macedonia Risorta و نماینده‌ى مجلس.

 .حسان حلاق،همان، صص 97 - 98.

 .عبدالهادى حائرى، تاریخ جنبش ها و تکاپوهاى فراماسونگرى در کشورهاى اسلامى، ص 63. و رجوع شود به برنارد لوئیس، ظهور ترکیه نوین، صص 240 - 242.

 .شرح احوال سلطان عبدالحمید و اوضاع مملکت عثمانى، ترجمه محمد حسن خان اعتماد السلطنه، به کوشش محمد حسن کاووسى عراقى، مؤسسه ى چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، 1377، ص1.

 .رجوع شود به همان جا.

 .رجوع شود به شرح احوال سلطان عبدالحمید و اوضاع مملکت عثمانى، همان، صص هفت و هشت(یادداشت مصحح).

 .رجوع شود به همان جا.

 .شرح احوال سلطان عبدالحمید و اوضاع مملکت عثمانى، ص 13.

 .همان، ص 59.

 . همان ، ص 62.

 . مائیس : ماه فرنگی مه (می).

 .ایلول : ماه فرنگی سپتامبر.

 .حسان حلاق، همان، صص 151 - 153. براى مشاهده ى تصویر متن ترکى نامه، و تصویر متن ترجمه ى عربى آن، رجوع شود به همان، صص 153 - 156.

 

منابع:

 

- قرآن کریم.

 

- فارسى:

- آدمیت، فریدون:اندیشه ى میرزا آقا خان کرمانى، چ2،انتشارات پیام، تهران، 1357.

- آقانجفى قوچانى، سید محمد حسن:سیاحت شرق یا زندگى نامه آقا نجفى قوچانى،تصحیح ر.ع. شاکرى،چ6،مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، 1378.

- ابن طقطقى،محمد بن على بن طبا طبا:تاریخ فخرى در آداب ملکدارى و دولت هاى اسلامى،"مجموعه ایران شناسى53"،چ2،بنگاه ترجمه و نشر کتاب،تهران، 1360.

- اسپناقچى پاشازاد، محمدعارف(تألیف و ترجمه):انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام(تاریخ زندگانى و نبردهاى شاه اسماعیل صفوى و شاه سلیم عثمانى،وقایع سالهاى 905 - 930 هجرى)،به کوشش رسول جعفریان،انتشارات دلیل، قم، 1379.

- استرآبادى،میرزا مهدى خان:جهانگشاى نادرى ،به اهتمام سید عبدالله انوار،انجمن آثار ملى، تهران، 1341.

- اعتمادالسلطنه،محمد حسن خان:روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه مربوط به سالهاى 1292 تا 1313 هجرى قمرى از روى نسخه موجوده کتابخانه آستان قدس ،مقدمه و فهارس ازایرج افشار،چ 5،مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، 1379.

- الگار، حامد: دین و دولت در ایران،نقش علماء در دوره قاجار،ترجمه ابوالقاسم سرى،انتشارات توس، تهران، 1355 - 1356.

- امین، احمد:پیشگامان مسلمان تجددگرایى در عصر جدید،ترجمه حسن یوسفى اشکورى،شرکت انتشارات علمى - فرهنگى،تهران، 1376.

- اوزون چارشیلى، اسماعیل حقى:تاریخ عثمانى،ترجمه ایرج نوبخت،6ج،انتشارات کیهان، تهران، 1368 - 1379.

- بارتولد،و.و.:خلیفه و سلطان،ترجمه سیروس ایزدى،چ 2،امیرکبیر،تهران، 1377.

- براون، ادوارد :تاریخ ادبیات ایران، از فردوسى تا سعدى، ترجمه فتح الله مجتبائى ، چ 2،سازمان کتابهاى جیبى ، تهران، 1342.

 - ـــــــ : تاریخ ادبى ایران، از آغاز صفویه تا پایان قاجار،(مجلد چهارم)،ترجمه رشید یاسمى،چ 2، انتشارات بنیاد، تهران، 1364.

- ــــــــ : انقلاب مشروطیت ایران، ترجمه مهرى قزوینى، انتشارات کویر، تهران، 1376.

- پورگشتال، هامر:تاریخ امپراطورى عثمانى،ترجمه میرزا زکى على آبادى، به اهتمام جمشید کیان فر، 5ج،زرین،تهران،1367.

- حائرى،عبدالهادى:ایران و جهان اسلام پژوهش هاى تاریخى پیرامون چهره ها، اندیشه ها و جنبش ها،مؤسسه ى چاپ وانتشارات آستان قدس رضوى، مشهد،1368.

- ــــــــ:تاریخ جنبش ها و تکاپوهاى فراماسونگرى در کشورهاى اسلامى،مؤسسه ى چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى،مشهد، 1368.

- ــــــــ:تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق،چ 2،موسسه ى انتشارات امیرکبیر،تهران، 1364.

- ــــــــ:نخستین رویاروییهاى اندیشه گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازى غرب،چ 3،امیر کبیر،تهران، 1378.

- ــــــــ:همگامى ایران و لیبى بر ضد امپریالیسم،دو سند تاریخى،انتشارات آمون،مشهد،1360.

- حلاق،حسن:نقش یهود و قدر تهاى بین المللى در خلع سلطان عبدالحمید از سلطنت (1908 - 1909)،ترجمه حجت الله جودکى و احمد درویش،مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران،تهران،1380.

- حیدرزاده نایینى،محمدرضا:تعامل دین و دولت در ترکیه،مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه ،تهران، 1380.

- خان ملک ساسانى:یادبودهاى سفارت استانبول،شرکت سهامى چاپخانه فردوسى،تهران،1345.

ـ ــــــــ:سیاست گران دوره قاجار،به کوشش سید مرتضى آل داود،انتشارات مگستان،تهران، 1379.

- دورسون ،داوود:دین و سیاست در دولت عثمانى، ترجمه منصوره حسینى، داوود وفایى،وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، تهران، 1381.

- دولت آبادى، سید یحیى: حیات یحیى، 4ج، چ 3، انتشارات عطار و انتشارات فردوسى، تهران، 1361.

- رابینسون، ریچارد:جمهورى اول ترکیه،ترجمه ى ایرج امینى،کتاب فروشى تهران با همکارى مؤسسه انتشارات فرانکلین،تبریز،1347.

- رجبى،محمد حسن(گردآورنده): رسایل و فتاوى جهادى شامل رساله ها و فتواهاى علماى اسلامى در جهاد با قدرت هاى استعمارى ،سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى،تهران،1378.

- رئیس نیا، رحیم نیا:ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم،3ج، ستوده،تبریز،1368.

- زرگرى نژاد غلام حسین (به کوشش)، رسائل مشروطیت(18 رساله و لایحه درباره ى مشروطیت)، چ2، انتشارات کویر، تهران، 1377.

- سیارى،صبرى(احتمالا): جریانات اسلامى در ترکیه، ترجمه حامد صادقى،دفتر ادبیات انقلاب اسلامى حوزه ى هنرى سازمان تبلیغات اسلامى،تهران،1376.

- شاو، استانفورد جى. و ازل کورال شاو: تاریخ امپراتورى عثمانى و ترکیه جدید، ترجمه محمود رمضان زاده ،2ج، آستان قدس رضوى، مشهد،1370.(مجلد اول فقط نام شاو را بر خود دارد و مجلد دوم نام شاو و همسرش، هر دو را).

- شرح احوال سلطان عبدالحمید و اوضاع مملکت عثمانى ،ترجمه محمد حسن خان اعتمادالسلطنه،به کوشش محمد حسن کاووسى عراقى،مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه،تهران،1377.

- الشیبى،کامل مصطفى: تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجرى (الفکر الشیعى و النزعات الصوفیه حتى مطلع القرن الثانى عشر الهجرى)،ترجمه علیرضا ذکاوتى قراگوزلو، چ 2، مؤسسه انتشارات امیر کبیر،تهران،1374.

- شیخ الرئیس قاجار، ابوالحسن میرزا: اتحاد اسلام، "رسائل قاجارى - کتاب دوم"، به کوشش صادق سجادى، نشر تاریخ ایران، تهران، 1363.

- صدر واثقى: سید جمال الدین حسینى پایه گذار نهضت هاى اسلامى،چ 2،انتشارات پیام،تهران،1335.

- صفایى، ابراهیم: رهبران مشروطه، 2 ج، چ 3، سازمان انتشارات جاویدان، تهران، 1363.

- الطایى،نجاح عطاء:سیر اندیشه ملى گرایى از دیدگاه اسلام و تاریخ ،ترجمه عقیقى بخشایشى،مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامى،تهران،1369.

- عنایت حمید: اندیشه ى سیاسى دراسلام معاصر، ترجمه ى بهاءالدین خرمشاهى، چ 3، شرکت سهامى انتشارات خوارزمى، تهران، 1372.

- فره مو،ژاک:روابط فرانسه و جهان اسلام از سال 1789 به بعد،ترجمه مهدى رستگار اصل،مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه،تهران،1381.

- کاووس عراقى، محمد حسن و نصرالله صالحى(گردآورنده):جهادیه: فتاوى جهادیه علماء و مراجع عظام در جنگ جهانى اول، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران،1375.

- کزازى، میرجلال الدین(به کوشش): گزیده اى از سروده هاى شیخ الرئیس قاجار به خامه ى خود او، به انضمام زیست نامه ى شیخ الرئیس قاجار به خامه ى خود او، نشر مرکز، تهران، 1369.

- لاپیدوس، ایراماروین :تاریخ جوامع اسلامى، (جلد 2)قرون نوزدهم و بیستم،ترجمه محسن مدیرشانه چى، بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى ،مشهد،1376.

- لاموش: تاریخ ترکیه (با مقدمه رنه پیتون)،ترجمه سعید نفیسى، کمیسیون معارف تهران،1316.

- لرد کین راس،جان پاتریک داگلاس: قرون عثمانى،ترجمه پروانه ستارى،انتشارات کهکشان تهران،1373.

- لکهارت ،لارنس: انقراض سلسله صفویه و ایام استیلاى افاغنه در ایران، ترجمه مصطفى قلى عماد،چ2، انتشارات مروارید،1364.

- لوئیس، برنارد: ظهور ترکیه نوین، ترجمه محسن على سبحانى، مترجم کتاب، تهران، 1372.

- ـــــــــ: زبان سیاسى اسلام، ترجمه غلامرضا بهروزلک،مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم،1378.

- محیط طباطبایى،سید محمد: سید جمال الدین اسدآبادى و بیدارى مشرق زمین،به کوشش و مقدمه سیدهادى خسروشاهى،چ 2، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران،1372.

- مدرسى چهاردهى، مرتضى: سید جمال الدین و اندیشه هاى او، چ 7، مؤسسه ى انتشارات امیر کبیر، تهران، 1381.

- مروى، محمد کاظم:عالم آراى نادرى ،به تصحیح و با مقدمه محمد امین ریاحى،چ 3، 3ج،انتشارات علمى و نشرعلم، تهران،1374.

- ملکزاده، مهدى: تاریخ انقلاب مشروطیت ایران: 7 ج در 3 مجلد، انتشارات علمى، چ 2، تهران، 1363.

- موسوى خمینى(امام خمینى)، روح الله:  ولایت فقیه (حکومت اسلامى)، مؤسسه ى تنظیم و نشر آثار امام خمینى، تهران، 1373.

- نجفى،موسى: حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران،مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى و موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، تهران، 1379.

ـ واند، زاره:افسانه پان تورانیسم (توران متحد و مستقل)،ترجمه محمد رضا زرگر،با مقدمه کاوه بیات،انتشارات بینش با همکارى انتشارات پروین، تهران، 1369.

-  وسینچ،وین و.:تاریخ امپراطورى عثمانى،ترجمه سهیل آذرى،کتاب فروشى تهران با همکارى مؤسسه انتشارات فرانکلین، تبریز، 1346.

- هاردینگ، آرتور: خاطرات سیاسى سر آرتور هاردینگ، ترجمه ى جواد شیخ الاسلامى،سازمان انتشارات کیهان،1370.

- هانتر، شیرین: آینده ى اسلام و غرب :برخورد تمدن ها یا هم زیستى مسالمت آمیز؟،ترجمه همایون مجد، نشر و پژوهش فروزان فر، تهران،1380.

- یاقى، اسماعیل احمد: دولت عثمانى از اقتدار تا انحلال، ترجمه رسول جعفریان، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، قم، 1379.

- عربى :

-  درویش، هدى: الاسلامیون و ترکیا العلمانیة نموذج الامام سلیمان حلمى، دارالافاق العربیة، القاهرة، 1418 هـ.ق/ 1998 م.

- الشناوى، عبدالعزیز محمد: الدولة العثمانیة، دولة اسلامیة مفترى علیها، اربعة اجزاء، طبعة ثانیة، مکتبة الانجلو المصریه، القاهره، 1986م.

-  هریدى، محمد عبداللطیف: الحروب العثمانیة الفارسیه و اثرها فى انحسار المد الاسلامى عن اروبا، دارالصحوة للنشر و التوزیع، القاهرة، 1408 هـ.ق/ 1987م

 

ج) ترکى:

 

- Berkes, Niyazi: TÜRKİYE'DE ÇAĞDAŞLAŞMA, Doğu – Batı Yayınları,   İstanbul , 1978.

- Eraslan, Cezmi: II. ABDÜLHAMİD'İN  HİLAFET ANLAYAŞI, "SULTAN II. ABDÜLHAMİD VE DEVRİ SEMİNERİ " İstanbul Üniversitesi Tarih Araştrima Merkezi, Edebiyat Fakültesi Basımevi,

İstanbul, 1994..

- İslamoğlu,Mustafa: İSLAMİ HAREKET ANADOLU II. ,Denge Yayınları, İstanbul ,1991.

- Kara, İsmail: OSMANLI HİLAFETİ VE İKTİDAR, " OSMANLI ANSİKLOPEDİSİ (Tarih - Medeniyet – Kültür) Genel Yayın Yönetmeni: Bekir Şahin, Siyasi Tarih kurumu: Abdülkadir Özcan ve ...  6.C. İz Yayıncılık, İstanbul, 1996,(2.C. ).

- Mardin, Şerif:TÜRKİYE'DE DİN VE SİYASET,2.Baskı. İletişim Yayınları, İstanbul, 1992. 

- Öke Mim Kemal: SİYONİSM " OSMANLI ANSİKLOPEDİSİ (Tarih Medeniyet, kültür) ", Genel Yayın Yönetmeni: Bekir Şahin, Siyasi Tarih kurumu: Abdülkadir Özcan ve ...  6.C. İz Yayıncılık, İstanbul, 1996,( 6.C. ).  

- Palmer,Alan: OSMANLI  İMPARATORLUĞU  SON ÜÇ YÜZ YIL BİR ÇÖKÜŞÜN YENİ TARİHİ, çeviren:Belkıs Çorakçi Dişbudak, 5. Baskı, Bilgin Yayıncılık A.S., İstanbul, 1995.   

- Sultan Abdülhamit: SİYASI HATIRATIM, 4.Baskı, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1984 .

 

- Süreyya Sırma, İhsan : II ABDÜLHAMID'IN İSLAM BİRLİĞİ SİYASETİ, 3. Baskı , Beyan Yayınları, İstanbul, Ramazan 1409 - Nisan 1989. 

- Tahsin Paşa : TAHSİN PAŞA'NIN YILDIZ  HATIRALARI - SULTAN ABDÜLHAMİD , 4.Baskı ,Boğazıçı Yayınları, İstanbul, 1999.

-Türköne Mümtaz'er: SİYASİ BIR İDEOLOJİ OLARAK ISLAMCILIĞIN DOĞUŞU, İletişim Yayınları, İstanbul ,1991.

- مقالات مجموعه ها و نشریات :

- اردوش، محمد حسین امیر: طرح نادری برای وحدت اسلامی، بررسی های نوین تاریخی  ، شماره 1، تابستان 1384  (از 39 تا 58).

ـــــــــ: عمر بن عبدالعزیز و یاووز سلیم ، دو راه متفاوت وحدت اسلامی، دانشنامه، شماره‌ی 5، بهمن 1384.

- اشرف، على: جنبش خلافت - عاملى در جدایى مسلمانان، "جنبش اسلامى و گرایش هاى قومى در مستعمره هند"، گردآورى مشیر الحسن، ترجمه حسن لاهوتى.بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، 1367.

- اقبال آشتیانى، عباس: زندگانى عجیب یکى از خلفاى عباسى ناصرلدین الله، "مجموعه مقالات عباس اقبال آشتیانى"، گردآورى و تدوین سید محمد دبیرسیاقى، دنیاى کتاب، تهران، 1369.

- اوز ارسلان،فاروق: تاریخ غرب گرایى را درست بخوانیم،ترجمه ى اصغر دلبرى پور، "غرب در آینه فرهنگ"، ماهنامه ى فرهنگى اداره کل اروپا - آمریکا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، سال 2، شماره ى 14، تهران، آذر 1380، صص 28 - 38.

- اوز ارسلان،فاروق: ترکیه در کجاى تمدن معاصر قرار گرفته است،ترجمه ى اصغر دلبرى پور، "غرب در آینه فرهنگ"، ماهنامه ى فرهنگى اداره کل اروپا - آمریکا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، سال 2، شماره ى 17، تهران، اسفند 1380.

- تفرشى، مجید: شیخ الرئیس قاجار و اندیشه ى اتحاد اسلام، "تاریخ معاصر ایران - کتاب اول"(مجموعه مقالات)، انتشارات مؤسسه ى پژوهش و مطالعات فرهنگى، تهران، 1368.

- دوغان،محمد: غرب گرایى در ترکیه از زمان مصطفى رشید پاشا تا امروز(بخش پایانى)، ماهنامه فرهنگى "غرب در آئینه ى فرهنگ"،ماهنامه ى فرهنگى اداره کل اروپا - آمریکا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى،سال 2، شماره 7، تهران، اردیبهشت 1380.

- لوئیس، جفرى: اعلان جهاد امپراطورى عثمانى در سال 1914، ترجمه ى تقى لطفى،مجله ى دانشکده ادبیات و علوم انسانى مشهد،سال شانزدهم، شماره اول،مشهد، بى تا.

- واعظ زاده خراسانى، محمد: چشم انداز تقریب مذاهب اسلامى در گفتگو با آیت الله واعظ زاده خراسانى، "هفت آسمان"، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، س.سوم،ش. نهم و دهم، قم، بهار و تابستان 1380.

- اینترنت:

- النتشه، رفیق شاکر : السلطان عبدالحمید الثانى و فلسطین، الطبعة الثالثة،المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، 1991م. :

- http:www.qudsway.com/Links/Library /Library - Pal .htm.